تاریخ نگاری سیاست اندیشه سیاسی ملا محمد مهدی نراقی
141 بازدید
تاریخ ارائه : 1/18/2014 5:01:00 PM
موضوع: علوم سیاسی

تاریخ نگاری سیاست

اندیشه سیاسی ملا محمد مهدی نراقی

تاریخ‌نگاری ایران موضوعی است بکر که هنوز ضوابط بنیادین آن سنجیده نشده، اندیشه و فلسفه نهفته سوای جنبه‌های صوری آن چندان محل کنجکاوی و تامل قرار نگرفته و شکل‌بندی و معیارهای نحله‌های آن جز به گونه‌ای فرمی و لغوی، ارزیابی نشده است. در هر دوره از تاریخ‌نگاری ایران به لحاظ شرایط حاکم بر آن، فلسفه و فنی خاص جلوه یافته و دیدگاه مورخان را به خود واداشته که گاه در مقدمه آثار تاریخی آنها منعکس شده است. هنگامی که این مساله از جنبه‌های فلسفی و فنی تاریخ‌نگاری هر دوره پژوهیده و مؤلفه‌ها و معیارهای موجود شناسایی شود، آن وقت می‌توان سلایق نااستوار و آسان پسند را به نظریات استوار و دقیق تبدیل و از مکتب‌ها و نحله‌های موجود تاریخ‌نگاری ایران با قاطعیت دفاع کرد

شرایط سیاسی ایران در عصر محقق نراقی بسیار آشفته،بی ثبات و همراه با درگیری های مستمربین حاکمان قدیم و مدعیان جدید تاج و تخت سلطنت بود خاندان مقتدر صفوی که تا اوایل قرن دوازدهم هجری توانسته بودند ایران را در سایه مکتب تشیع یکپارچه و نیرومند حفظ کنند،در عصر سلطان حسین،آخرین پادشاه صفوی بشدد دچار ضعف گردید و ناامنی در سطح کشور رو به گسترش نهاد و شورش ها از کنترل خارج گردیدند

سلطان حسین ضعیف النفس در محاصره درباریان و حرم سرایان قرار گرفته و بیشتر اوقات خویش را در خوش گذرانی سپری می کرد،وتمایل چندانی به بهبود اوضاع کشور نشان نمی داد. به همین جهت سلطنت او در برابر تهاجم محمود غلزایی افغانی کاملا از هم پاشیده . فروپاشی سلطنت صفوی بیش از آن که نتیجه تهاجم یک نیروی مقتدر خارجی بوده باشد معلول نابسامانی دستگاه سیاسی داخلی بود

در مجموع میتوان گفت که شرایط سیاسی عصر نراقی ،بسیار بی ثبات و توام با جنگ های شدید بین مدعیان سلطنت بوده است

نراقی در موارد متعددی از شرایط سیاسی و فرهنگی زمانه خود انتقاد کرده و از اصلاح و بهبودی آن اظهار نا امیدی نموده است او در آثار خود در خصوص تاثیر این شرایط بر نوع فعالیت ها به ویژه فعالیت علمی اش توضیعی نمی دهد.

اما به نظر میرسد رویکرد او به اخلاق و فلسفه،پاسخی به نابسامانی اوضاع معنوی زمانه او ورشد جریان های اخباری و صوفی گری باشد.همچنین غلبه نظامی گری در عرصه سیاسی به دلیل جنگ های ممتد میان دولتمردان اورا از یافتن مخاطب دلسوزکه به اندیشه سیاسی او عمل کند نا امید کرده بود

سیاست و علم تدبیر جامعه اهمیت خاصی در اندیشه نراقی دارد. وی معتقد است انسان برای پیمودن مراحل رشد و رسیدن به غایت حقیقی خود که سعادت باشد به دوچیز نیاز دارد:یکی قانون قانون است که مسیر نیل به کمال و سعادت را تبیین می کند دوم:سلطان عادل که قانون را به اجرا در آورده و بستر رسیدن به سعادت را فراهم می کند

سیاست از دیدگاه نراقی،به روابط افراد در درون اجتماع ،نظم بخشید و فضایل معنوی را رشد می دهد و مانع از بروز هرج و مرجدر جامعه می گردد. زیرا برقراری نظم عادلانه و نیل به کمالات که در پرتو سلطه عقل نظری بر عقل عملی حاصل می شود،متوقفبر سیاست مدار عادل استو در مقابل ،جامعه ای کهفاقد نهاد سیاسی باشد و یا سیاست آن مبتنی بر غیر عدالت که از نیرو های غیر خرد گرایی موجود در نفس سرچشمه میگیرد باشد. جامعه سیر قهقرایی در پیش گرفته و در هرج و مرج،ویرانی و حیوانیت فرو خواهد رفت

محقق نراقی در حوزهای مختلف فلسفه اسلامی مطالعات عمیقی انجام داده است او با تاثیر پذیری از ابن سینا و صدر المتآلهین شیرازی پایه های تفکر فلسفی خود را بر اندیشه فلسفی این دو فیلسوف مشهور بنیان نهاده است جهت آشنایی با اندیشه فلسفی و سیاسی نراقی باید به مبانی فکری او در سه حوزه معرفت شناسی،هستی شناسی و انسان شناسی رجوع کرد

اندیشه و تفکر

اندیشه و تفکر،یک بار پراکنده،جزیره ای و ناروش مند انجام می گیرد در این صورت،اندیشه نمی تواند اصول و قواعد روشنی باشد. فقدان قواعد و اصول ،مشخصه این گونه تفکر و اندیشه است.

ولی گاه اندیشه و اندیشمند روش مند است،یعنی مبتنی وبر ساخته قواعد و اصولی روشن،مشخص و تثبیت شده است این اصول طیف گسترده می تواند داشته باشد:فلسفه، متافیزیکی،دینی،علمی و...

اصول و قواعد

1-اصول و قواعدی که وضعیت رفتار و تعامل انسانی را در نظام مندی پیوندها و مناسبات از حیث حکم تکلیفی و وضعی روشن می سازد،یعنی مبانی فقهی

2-اصول و قواعدی که به مثابه ابزار و ساز کار استنباط و استخراج حکم تکلیفی و وضعی رفتار انسانها از منابع اولیه عمل می مکنند،یعنی مبانی اصولی

در ساحت تفکر سیاسی و اجتماعی،اصول و قواعد،بیش تر به سه صورت باز نمود دارد

1- قواعد و اصول ویژه حوزه سیاسی:

اصول و قواعدی است که مسئوولیتها و رقابت دستگاه حاکم و مراجع قدرت،بویژه قدرت سیاسی را تبیین می کند-خط مش حاکمان،بایستی در جهت آنها باشد وبر بنیاد انها،سیاستها را تنظیم و عملیاتی نمایند:مصلحت عمومی،امنیت ونظم اجتماعی،عفت،اخلاق عمومی،تامین حقوق،پاسداری از مقاصد دین و شریعت، ولایت و قضاوت عزت مندی و استقلال،نفی سلطه کفار و توانا سازی جامعه

2-قواعد و اصول ویژه عرصه اجتماعی

3-قواعد و اصول مشترک در عرصه سیاسی واجتماعی

اصول و قواعدی است که مبنای عمل و کنش متقابل دستگاه حاکم ،مسئولان و قاعده جامعه- مردم-اجتماع سازی هنجارها اصل مشارکت،مشورت و اعتماد و احترام به فرد و شعور جمعی،دفاع مشروع و جهاد،اختیار وآزادی مسئولانه اصل لاضررو لاضرار،نفی عسر و حرج،اهم و مهم ،حفظ حدود و حریم و قانون مندی رفتار،تالیف قلوب،تقیقه مداراتی،همکاری و همیاری بر خیرات و خوبیها

در این راستا

اندیشه سیاسی ملامحمدمهدی نراقی توسط یکی از محققان حوزه اندیشه سیاسی بنام محمد اکرم عارفی تدوین گردیده و از سوی انتشارات بوستان کتاب  منتشر شده است. که چکیده آن ذیلا می آید

این کتاب در شش فصل با موضوعات زندگی و زمانه سیاسی، مفاهیم و کلیات، مبانی اندیشه سیاسی، مولفه‌های اساسی اندیشه سیاسی نراقی و دولت به رشته تحریر درآمده است. زندگی‌نامه، تحصیل و مقام علمی، اساتید و شاگردان، اوضاع فرهنگی و سیاسی مباحثی هستند که در فصل اول «زندگی و زمانه سیاسی» به آنها پرداخته شده است.

در فصل اول این کتاب آمده است: «فیلسوف و محقق نامدار ملامحمدمهدی نراقی در روستای نراق از توابع کاشان دیده به جهان گشود. پدر او مرحوم ابوذر که ساکن قم بوده و سپس به کاشان هجرت کرده کارمند ساده دولتی بود. تاریخ ولادت نراقی به خوبی روشن نیست؛ اما براساس گزارش فرزندش ملااحمد نراقی از وفات نراقی (در سال 1209) و سن او حدود شصت سال، می‌توان ولادت او را حدود سال 1149قمری دانست.

محقق نراقی در حوزه‌های مختلف فلسفه اسلامی مطالعات عمیقی انجام داده است. او با تأثیرپذیری از ابن سینا و صدرالمتألهین شیرازی، پایه‌های تفکر فلسفی خود را بر اندیشه فلسفی این دو فیلسوف مشهور بنیان نهاده است. جهت آشنایی با اندیشه فلسفی و سیاسی نراقی مبانی فکری او در سه حوزه معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی و انسان شناسی مورد بررسی قرار گرفته است.

در تعریف حکومت و دولت نیز محقق نراقی به گونه‌ای که امروز متداول است تعریف مستقل از مفاهیم حکومت و دولت ارائه نداده است. بنابراین نمی‌توان یک تعریف صریح و چارچوب‌بندی شده‌ای را به او نسبت داد اما از مباحثی که او در موضوع حکومت و دولت مطرح کرده و مسائل آن را از هم می‌شکافد می‌توان به یک جمع‌بندی در باب تعریف حکومت نیز دست یافت.

فقیه اخلاقی، محمدمهدی نراقی، در کاوش‌های فقهی و دینی خود به اندیشه سیاسی اهمیت فراوان داده است. در اندیشه او دولت عدل آرمانی‌ترین گونه‌های دولت به شمار می‌آید. در این دولت ساز و کار همزیستی و بالندگی خود بری در معیت شریعت وحیانی فراهم شده و چشم‌انداز نیل به سعادت ترسیم می‌گردد و سعادت صرفاً مفهومی ذهنی با تلقی آخرت گرایانه از زندگی نیست، بلکه تفسیری از نظم، امنیت، رفاه، معنویت و عدالت است که تشریح راهکار آن را تبیین نحوه و رهبری خردمند، تدبیر اجرای آن را عهده‌دار شده است.

از این عالم توانمند تألیفات گرانبهایی در رشته‌های گوناگون به یادگار مانده كه هر كدام آنها از اهمیت ویژه‌أی برخوردار است.

فهرست اجمالی آن به شرح زیر است:
الف. فقه:
1. لوامع الاحكام. فی فقه شریعه الاسلام
2. معتمد الشیعه. فی احکام الشریعه (در فقه استلالی)
3. انیس التجار.
4. انیس الحجاج.
5. المناسك المكیه.
6. صلاه الجمعه.
7. تحفه رضویه.
ب. اصول فقه:
1. تجرید الاصول.
2. جامعه الاصول.
3. رساله الاجماع.
4. انیس المجتهدین.
ج. فلسفه و حكمت:
1. جامع الافكار و فاقد الانظار.
2. اللمعه الالهیه فی الحكمه المتعالیه.
3. شرح الالهیات من كتاب الشفاء.
4. قره العیون فی الوجود و الماهیه.
5. لمعات العرشیه.
6. الكلمات الوجیزه.
7. انیس الحكماء.
8. انیس الموحدین.
ح ریاضیات و هیئت:
1. توضیح الاشكال (هندسه اقلیدسی)
2. رساله تحریر اكرثاذر سینوس
3. رساله عقود انامل.
4. المستقصی (هیئت).
5. المحصل (هیئت).
6. معراج السماء (هیئت).
س اخلاق:
1. جامع السعادات.
2. جامع المواعظ.
ش متفرقات:
1. محرق القلوب (مقتل).
2. مشكلات العلوم (كشكول)
3. نخبه البیان (تشبیه، استعاره و محسنات بدیعه).
4. طائر قدسی (دیوان اشعار).
5. حواشی و تعلیقات بر آثار علمای پیشین.
به نظر می رسد مهمترین آثار نراقی که به نحوی در برگیرنده افکار و اندیشه سیاسی اویند،کتاب جامع السعادات،انیس الموحدین و اللمعه الالهیه فی الحكمه المتعالیه و الکلمات الوجیزه هستند ودر لایه لای آنها به مباحث سیاسی نیز پرداخته شده است که جامع السعادات از مهم ترین آنها به شمار می رود