گذری کوتاه به مهمترین سرفصل های مباحث تاریخ
352 بازدید
تاریخ ارائه : 1/27/2014 10:22:00 AM
موضوع: تاریخ و سیره

گذری کوتاه به مهمترین سرفصل های مباحث تاریخ

مباجث مورد نظر:

واژه شناسی

منشا تاریخ نگاری اسلامی

میراث عربی

انواع تاریخ

عوامل محرک تاریخ

فایده تاریخ

تاریخ نگاری اسلامی

مشهورترین مورخان مسلمان

علل و عوامل رشد تاریخ در میان مسلملنان

واژه شناسی

تاریخ در طبقه بندی علوم در دورة اسلامی .

از جایگاه تاریخ در طبقه بندی علوم در کتابهای نخستین متفکران مسلمان نظیر کِندی و ابوزید بلخی ، آگاهی در دست نیست . برخی از اندیشمندان نیز، مانند فارابی و به پیروی از او ابن سینا، به تأسی از دانشمندان یونانی ، در طبقه بندی علوم جایی برای تاریخ درنظر نگرفته اند (رجوع کنید به نصر، ص 54 ـ56). نخستین کوششها در نشان دادن اهمیت تاریخ به عنوان شاخه ای علمی و تثبیت جایگاه آن ، از نیمة دوم سدة چهارم صورت گرفت

منشا تاریخ نگاری اسلامی

اگر چه تاریخ نگاری اسلامی با اسلام آغاز شد ولی جستجو در منشا تاریخ نگاری اسلامی با توجه به استمرار و تبادل فرهنگها ایجاب می‌کند که به میراث پیش از اسلام در این باب نیز توجه کنیم تا دانسته شود اگر این میراث در نشات تاریخ نگاری عصر اسلامی تاثیر داشته ، دامنه این تاثیر تا چه حد گسترده بوده و از چه راههایی نفوذ کرده است.

میراث عربی

این بررسی را بویژه باید از میراث فرهنگی عرب پیش از اسلام آغاز کرد که طبیعتا با عصر اسلامی پیوندی بی واسطه داشته و بعضی از جنبه‌های تاریخ نگاری اسلامی را اساسا متاثر از آن دانسته‌اند. این میراث در دو مقوله ایام و انساب عرب که مضمون اصلی فرهنگ پیش از اسلام را در عربستان تشکیل می‌داد و نیز آنچه در تواریخ و اسناد دولتهای حیره و یمن نقل شده قابل بررسی است.

ایام و انساب عرب را می‌توان آغاز نوعی روش روایی در تاریخ نگاری اسلامی بشمار آورد که در مکتب تاریخ نگاری عراق ، خاصه در روایات فتوح تاثیر بسیار برجا گذاشت. آنچه از تواریخ دولتهای یمن و حیره به دوره اسلامی راه یافت، دارای نشانه‌های دیگری است. گر چه امروزه مدارک چندانی از اخلار این دولتها ، خاصه از یمن در دست نداریم و به سبب کمبود منابع و مستندات ، ارزیابی تاریخ اخبار ، دشوار است. چنین می‌نماید که این روایات تا حدی متکی بر اسناد و انساب دولتی یا خانوادگی بوده است.

مفهوم تاریخ

تاریخ واژه ای است که اندیشوران زیادی در باره آن تامل کرده و هریک اززاویه ای خاص به آن نگریسته اند،در این جا به چند تعریف بسنده می شود

سامرست فری ،مولف کتاب تاریخ جهان،در تعریف تاریخ میگوید:

"تاریخ عبارت است از:سرگذشت اقوام مختلف جهان که طی قرن ها به پیشرفت تمدن کمک کرده اند ،بعضی از آنان با همکاری اقوام دیگر و برخی به تنهایی /تاریخ تمدن جهان،ج 1،ص5

2-" تاریخ در اصطلاح یعنی علم به وقایع و حوادث و اوضاع و احوال زندگی انسان ها و ملت ها در گذشته و تدوین آنها" /حسنی،تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام،ص24

3-"تایخ یعنی معلوم کردن احوال انیا و امامان و فرمانروایان و وزرا و خلفا... و حوادث بزرگ بزرگ مانند جنگ ها و فتوحات برحسب زمان"/سجادی،تاریخ نگاری در اسلام،ص8

1-محققان تاریخ از سه نوع تاریخ یاد کرده اند:

نقلی، علمی و فلسفه تاریخ

الف) تاریخ نقلی: علم به وقایع و حوادث،اوضاع و احوال انسان ها در گذشته در مقابل اوضاع و احوالی که در حال وجود دارد، مانند زندگی نامه ها

ب) تاریخ علمی، علم به قواعد و سنن حاکم بر زندگی گذشته است که از مطالعه و بررسی و تحلیل حوادث و وقایع گذشته به دست می آید.

ج) فلسفه تاریخ: علم به تحولات و تطورات جامعه ها از مرحله ای به مرحله دیگر و قوانین حاکمه بر تحولات و تطورات. فلسفه تاریخ خود دو نوع است: فلسفه علم تاریخ که محور بحث آن علم تاریخ است و فلسفه نظری تاریخ که پرسش از تمام هستی مطرح میشد م مسائل مهم آن عبارتند از،مبدا تاریخ چیست؟ محرک تاریخ کیست؟ مقصد تاریخ کجاست؟

2- درباره عوامل محرک تاریخ نظریات زیادی ازجانب اندیشوران مطرح شده است :

نظریه نژادی: این نظریه عامل پیش برنده تاریخ را برخی نژادها میداند

نظریه جغرافیایی : عامل سازنده تاریخ را محیط طبیعی می داند.

نظریه الهی: که براین عقیده است که تحولات و تطورات تاریخ، جلوهگاه مثبت حکیمانه و حکمت بالغه الهی است.

نظریه قهرمانان: که می گوید تاریخ را چه از نظر علمی چه از نظر سیاسی، اقتصادی،فنی و اخلاقی نوابغ به وجود می آورند، نظریه اقتصاد، محرک تاریخ را افتصاد می داند و معتقد است تغییر و تحول در بنیاد اقتصادی جامعه است که آن را زیر و رومی کند و جلو می برد

نظریه اختراعات و تکنیک: که تکنیک را عامل اصلی تحولات و تغییرات معرفی کرده ا ند. استاد مطهری هیچ یک از نظریات فوق را نمی پذیرد وبا نقد آنه دلیل نادرستی این نظریات را مطرح می کند.

استادمطهری قائل به نظریه فطرت است و بر این عقیده است که انسان دارای ویژگی هایی است که به موجب آنها می تواند به تکامل و پیشرفت در زندگی دست یابد

نظریه دیگر در مورد عوامل محرک تاریخ نظریه" محتوای باطنی انسان" است

که سید محمد باقر صدر ارائه داده است. ایشان با استناد به آیه قرآنی{ ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیر وا ما بانفسهم } این نظریه را مطرح می کند که:"علت العلل تمامی تغییر و تحولات، خواست و اراده خود انسان است،لذا محتوای باطنی یک ملت می توان پایه و زیر بنای تغییرات اساسی و زیر بنایی همه حرکت های تاریخ باشد"

3-فواید ی که مطالعه تاریخ دارد عبارتند از:

الف) تاریخ آزمایشگاه بزرگ زندگی است که چگونگی زندگی انسان ها را در طول هزاران سال در روی زمین تشریح می کند و انواع شکست ها و پیروزی ها،کامیابی ها و ناکامی های دنیا را شرح می دهد. و علل ظهور،پیشرفت و سقوط تمدن ها را بیان می کند.

ب) به انسان قدر ت پیش بینی می دهد.

ج) انسان با مطالعه تاریخ گذشته و اگاهی از رویدادهای گذشته و پیوند آنها با حوادث زمان حال دارای دید وسیع زمانی و مکانی می شود

د) تاریخ موجب عبرت آموزی از رویداد های گذشته است.

4- تاریخ نگاری، ارائه مکتوب احوال و اعمال گذشته انسان است. اقوام مختلف برای ثبت رویداد ها نیاز به انگیزه و هدف دارند. قوم عرب باظهور اسلام به جایگاه خود در تاریخ آگاه شد ودست به تحریر تاریخ زد.

5- تاریخ نگاری اسلامی در پارهای از زمینه ها از میراث عرب،ایران،یهود،که قبل از ظهور اسلام رواج داشت استفاده کرده است.

اما منشآ اصلی تاریخ نگاری اسلامی ،اسلام است که مورخ را وا می دارد تا راه های تحلیل تاریخ را از قرآن و سنت بجوید. اسلام به مسلمانان احساس تاریخی بخشید و لذا می بینیم هر حادثه ای در اسلام یا از اسلام نشئت گرفته یا به طریقی به آن وابسته است مانند قرآن که یکی از منابع عظیم اسلامی است ونگرش جهانی به تاریخ دارد.

6- علل و عوامل رشد تاریخ در میان مسلمانان عبارتند از:

الف)تاریخی بودن دین اسلام،

ب) اسلام به انسان آموخت که شناخت گذشته برای آشنایی و هم آهنگ شدن با اراده الهی در تاریخ لازم است ،

ج) اسلام تصویر واضحی از هستی را از آغاز خلقت تا انتها ارائه می دهد و بین مبدا و منتهی را با رهبران الهی ارتباط می دهد که این خود یک اندیشه تاریخی است،

د) اسلام با مخاطب قرار دادن بشر به او می فهماند که در همه حوادث تاریخی مسئولیت دارد و نمی تواند خود را از تاریخ جدا بداند.

ه) ظهور پیامبر اسلام خود یک مرحله ای از تاریخ است که همان مرحله نبوت برای انسانیت است و ظهور امام عصر مرحله دیگر از تاریخ است.

و)در قرآن ماده تاریخی مهمی اگر چه مجمل به نام "قصه" آمده است که بابی در پیشبرد تاریخ اسلام گشوده است ودر پیشبرد تاریخ اسلام نقش داشته است.

7- برخی از مشهور ترین مورخان مسلمان عبارتند از:

محمد بن اسحاق،

ابو مخنف،

ابن هشام،

یعقوبی،

طبری،

بلازری،

دینوری،

مسعودی،

ابن خلدون،

شیخ مفید،

8- دوره های تاریخی در جهان اسلام عبارتند از:

دوره انبیا یا عصر نبوت، دوره اوصیا یا عصر امامت، دوره اولیا یا عصر پیامبر(ص9 به مقاطع زیر تقسیم می شود: عصر جاهلیت، عصر مکه،و عصرمدینه.