سیاست مذهبی فاطمیان مصر، رهیافتی منطقی فراروی تشیع امامی
2160 بازدید
تاریخ ارائه : 4/30/2014 8:07:00 AM
موضوع: تبلیغ

سیاست مذهبی فاطمیان مصر، رهیافتی منطقی فراروی تشیع امامی


وجه نامگذاری سلسله فاطمیون به حضرت زهرا(س) دختر رسول خدا(ص) و همسر امام علی‌بن ابیطالب(ع) باز می‌گردد.


حکومت فاطمیان در فاصله سالهای (297-567ه.ق)در دو نقطه شمال آفریقا بر سر کار آمد؛ ابتدا در مغرب اسلامی به مرکزیت قیروان (297-362ه.ق) و سپس در مصر به مرکزیت قاهره (358-567ه.ق همزمان با خلافت "معز لدین الله" با ورود "جوهر الصقلی" به مصر و تأسیس قاهره به عنوان پایتخت جدید  به این امر نایل آیند

حکومت فاطمیون در مصر تا سال ۵۶٧ هـ / ١١٧١ م ادامه داشت که خلفای آن به ترتیب عبارتند از:

أبو محمد " عبید الله المهدی بالله " ( ٩٠٩ - ٩٣۴ م)
أبو القاسم " القائم بأمر الله " ( ٩٣۴ - ٩۴۶ م)
أبو طاهر " المنصور بالله ( ٩۴۶ - ٩۵٣ م)
المعز لدین الله ( ٩۵٣ - ٩٧۵ م ) ،که در زمان وی مصر فتح شده و شهر جدیدی تأسیس شد که نام آن را "قاهره" گذاشتند.
العزیز بالله ( ٩٧۵ - ٩٩۶ م)
الحاکم بأمر الله ( ٩٩۶ - ١٠٢١ م)
الظاهر لعز دین الله ( ١٠٢١ - ١٠٣۶ م)
المستنصر بالله ( ١٠٣۶ - ١٠٩۴ م)
المعتصم بالله ( ١٠٩۴ - ١١٠١ م)
الآمر بأحکام الله ( ١١٠١ - ١١٣٠ م)
الحافظ ( ١١٣٠ - ١١۴٩ م)
الظافر ( ١١۴٩ - ١١۵۴ م)
الفائز ( ١١۵۴ - ١١۶٠ م)
العاضد ( ١١۶٠ - ١١٧١ م)

تفاوت سیاست های مذهبی فاطمیان در مغرب و مصر

سیاست های مذهبی این دو مرکز متفاوت بودسیاست مذهبی فاطمیان در مغرب، بر شیوه تحمیل عقاید و شعائر دینی اسماعیلیان استوار بود و همین امر موجب تداوم نیافتن حضور سیاسی و معنوی و دینی آنان در مغرب شد.اما سیاست مذهبی آنها در مصر برشیوه تسامح و آزادی مذاهب دیگر در بیشتر دوران حضورشان مبتنی بود. این شیوه با اینکه زمینه نفوذ مذهبی و اعتقادی را فراهم نمی آورد، موجب تداوم حضور سیاسی آنان به مدت 209 سال (358-567ه.ق) شد

فاطمیون نقش بسیارسازنده ای در تاریخ اسلامی و به ویژه مصر داشته‌اند به گونه‌ای که علوم و هنر در عصر آنها پیشرفت کرد و دانشجویان زیادی از جای‌جای جهان اسلام برای کسب علم و معرفت به قاهره می‌آمدند و در آن زمان دارالحکمة و الازهر ساخته شده و کتاب‌های زیادی منتشر شد و شعرا و ادبا حقوق می‌گرفتند

در آن زمان مساجد مراکز فرهنگی به شمار می‌رفت و "عزیز بالله" مسجد جامع الازهر را به دانشگاهی تبدیل کرد


الأزهر:


تأسیس مسجد الأزهر به سالهای حکومت سلسله ی فاطمیون مصر بر می گردد. سنگ بنای اولیه آن به دستور خلیفه  المعز لدین الله فاطمی در 14 رمضان 359 هـ(971 م ) گذارده شد و این  مسجد اولین بار در هفتم ماه رمضان  سال 361 هـ جهت اقامه ی نماز افتتاح گشت. وجه تسمیه آن به نام بانو فاطمه زهرا(س) است. چرا که فاطمیون  نسب خویش را به این بانوی گرامی نسبت می دادند.هدف از پایه گذاری آن در ابتدا دعوت به مذهب تشیع بود. اما بعدها و در زمان وزیر وقت  یعقوب بن کلس ، بعد آموزشی و تربیتی یافت به طوری که خلیفه العزیز  در سال 378 هـ  آن را به مرکزی جهت تدریس  علوم دینی تبدیل کرد در حالی که تا پیش از آن تنها جایی برای برگزاری مناسک عبادی مسلمانان و نشر مذهب تشیع بود.
 
اولین استاد الأزهر قاضی القضات  أبوالحسن بن نعمان بود  که در سال 365 هـ
(
اکتوبر975 م ) اولین حلقه تعلیمی اش را آغاز کرد و بعدها جلسات به صورت منظم ادامه یافت.حلقه های درس و بحث اولین شیوه ی آموزش در الأزهر بود و دست یافتن به مقام استادی تنها زمانی امکان پذیر بود  که اساتید پیشین و خلیفه ی وقت او را تأیید کرده و به وی اجازه ی تدریس می دادند.بعد ها این حلقه های مکتب خانه ای از حیث موضوع بحث تنوع یافت  و تعلیم دروسی چون فقه، علوم حدیث، تفسیر، زبان عربی و سایر علوم مرتبط با دین و شریعت را شامل گشت .
با این که در زمان صلاح الدین ایوبی جلسات درس و بحث به مدت صد سال متوقف گشت اما مدارک تاریخی دال بر استمرار این حلقات به صورت نامنظم و درزمانهای منقطع می باشد. در زمان "الظاهر بیبرس البندقداری" سلطان عهد ممالیک مصربا بازسازی و توسعه الأزهر جلسات درس به روال پیشین خود برگشت و جایگاه تعلیمی خود را بازیافت.در این دوران بود که به کتابخانه ای عظیم و منابع تاریخی و علمی نفیس مجهز گشت به طوریکه آن را به یکی از مهمترین و غنی ترین کتابخانه های جهان و به خصوص مشرق زمین تبدیل کرد.

دانشگاه و مرکز علوم دینی الأزهر  بدون شک یکی از قدیمی ترین دانشگاه های اسلامی در جهان است که فعالیت علمی، فرهنگی، فکری و آموزشی خود را از قرن چهار هجری(10میلادی) آغاز کرده است.شاید بتوان آن را نوعی پایه گذار سازماندهی دانشگاهی در شرق و غرب از سال1872 دانست.چرا که در این سالها بود که اساسنامه ای حول چگونگی گذران دروس و به دست آوردن مدرک علمی معتبردر الأزهر پی ریزی شد.این قانون در واقع گامی عملی بود  که جهت آن تنظیم شیوه ی کسب دانش در دانشگاه  بود

فقه شیعی و فقه دیگر مذاهب و همچنین علوم زبان، طب و ریاضیات تدریس می‌شد و فاطمی‌ها برای دانشجویانی که از کشورهای اسلامی می‌آمدند مسکن و لباس تهیه می‌کردند و در دانشگاه الازهر کتابخانه بزرگی تأسیس کردند که نسخ خطی بسیاری در رابطه با علوم مختلف در آن  دیده می‌شد.

فاطمی‌ها قصرهای خود را به مراکز انتشار فرهنگ اهل‌بیت تبدیل کردند و کتابخانه‌هایی شامل هزاران کتاب در آنها ساختند مانند کتابخانه قصر شرقی که توسط خلیفه معز لدین الله تأسیس شد

بسیاری از عادات و رسوم کنونی مردم مصر تحت تأثیر دولت فاطمی بوده و آثار این دولت همچنان در مصر دیده می‌شود

استفاده از ظریفیت های فقه مذاهب اسلامی علاوه بردستاوردهای تقریبی، بسترساز پیشرفت و بسط فقه پژوهی در جهان اسلام خواهد بود دراین راستا شیعه امامیه با توجه به ظرفیت های تمدنی خود در حوزه فقه و سبک زندگی جدید می تواند اعتدال و عقلانیت مکتب تشیع را یکبار دیگر به رخ جهانیان بکشد ورود به این فضای جدید نیازمند بهرگیری از تمام تجربه های گذشته حکومت های شیعی می باشد از این رو بازخوانی شیوه های دولت های موفق شیعی و با ارائه نقشه راه می تواند جهان اسلام را از افراط گرای و جنگ مذهبی خارج نماید

این در حالی است که حکومت فاطمیان در امور تبلیغی دارایبزرگترین شبکه تشکیلات اسماعیلیان بود و یکی از عوامل مهم موفقیت فاطمیان،تشکیلات گسترده و ساز ماندهی شده بود در اواخر قرن سوم،بلاد مختلف اسلام از داعیان اسماعیلی موج می زد.آنها در اشاعه آرمان های خویش،بدون آن که قوای نظامی به کار برند،نهایت تلاش خود را به کار می بردند

داعیان

اساس تشکیلات دعوت،بر"داعیان" استوار بود. داعیان افراد آموزش دیده و کارآزموده ای بودند که در راه اهداف اسماعیلیان هر نوع خطری را می پذیرفتند. مبالغه نیست که بگوییم داعیان اسماعیلی در فنون دعوت و تحمل سختیها و مشکلات بی نظیر بودند

دارالعلم

فاطمیان در مصر در کنار راه اندازی الازهر در راستای سیاست های تبلیغی خود اقدام به ایجاد مرکز بزرگی بنام دارالعلم نمودند در این مرکز از اساتید اهل سنت در حوزه تفسیر، علوم حدیث،فلسفه،کلام و... استفاده می شد اما همه این آموزش ها همسو با آرمان های تبلیغی اسماعیلیان و کارآمد نمودن مبلغان اسماعیلی بود چرا که بیشتر مخاطبین از اهل سنت بشمار می آمدند

بعد از عزیز، جانشین وی الحاکم بالله درسال 395 هجری مرکزی علمی در جوار غربی قصر احداث نمود و دستور داد تا کتاب های موجود درکاخ ها به دارالعلم انتقال داده شود. وی با خریدکتاب، مجموعۀ بزرگی از کتاب را در این کتاب خانه گرد آورد. این کتاب خانه یک کتاب خانۀ عمومی بود که انگیزۀ تأسیس آن عبارت بود از:

الف) جذب افکار و اندیشه ها به این مرکز نوبنیاد؛ تا زمینۀ مناسبی برای انتشار و گسترش عقاید اسماعیلی فراهم گردد. بنابراین او به گردآوری کتاب های گوناگون علمی و اندیشمندان اهتمام می ورزید

ب) ایجاد فضای آزاد برای اندیشه ها و فرقه ها؛

الحاکم برای جلب مردم به سوی این مرکز نوبنیاد با پیروان مذاهب مخالف با تسامح رفتار کرد وحتی دستور داد تا کتاب ها و منابع اهل سنت به این مرکز انتقال داده شود. بنابراین بخش قابل توجهی از کتاب های انتقال داده شده به دارالعلم از اهل سنت بود.75 وی هم چنین ازبرخی استادان و فقیهان دعوت کرد تا هم چون فقهای شیعه در آن جا به تدریس بپردازند.

علمایی، چون جناده بن محمد بن الحسین الازدی که تولیت تدریس در جامع عمروعاص را بر عهده داشت و الهروی ابواسامه از اساتید لغت،76 حافظ عبدالغنی بن سعید وحمید بن مکی الإطفیحی القصاء از فقهای اهل سنت در دارالعلم تدریس داشتند.77 او هم چنین ذکر فضایل صحابه را آزاد گذاشت و برای نشان دادن حُسن نیتش دستور داد تا محافل درسی برای تبیین جایگاه و شایستگی های صحابه تشکیل شود78 و حتی برخی از شاعران در مدح بزرگان اهل سنت، چون ابوحنیفه و شافعی شعر می سرودند.79

ج) تبلیغ عقاید اسماعیلیه: برای رسیدن به این هدف، کتاب خانه زیر نظر داعی الدعاة عبدالعزیز بن محمد نعمان اداره می گردید80 و در تالارهای دارالعلم درس و خطابه آموزش داده می شد و داعیان تربیت می یافتند. این مؤسسه، مرکز تعلیم و تربیت روحانیون اسماعیلی بود و در آنجا تبلیغات با هماهنگی داعی طرح ریزی و تدوین می-گشت.81 داعیان در همان دارالعلم سکونت داشتند و در دروس عقاید، الهیات و فقه اسماعیلی شرکت می کردند.82

از مهم ترین شخصیت های برجستۀ اسماعیلی که در این مکان علمی به تدریس و تبلیغ عقاید مذهب اسماعیلی مشغول بود، مؤید فی الدین شیرازی، داعی الدعاة عصر مستنصر است. او در سال 454 ق رئیس دارالعلم گردید. وی اثر مهم خویش، المجالس المؤیدیه را بیشتر به قصد تدریس در دارالعلم و تربیت داعیان تألیف کرد.83

د) استفادۀ عامۀ مردم از این کتاب خانه برای ارتقای سطح معلومات عمومی مردم؛ بدین معنا که همۀ مسلمانان از طبقات مختلف برای مطالعه، نسخه برداری و فراگیری مباحث علمی از این کتاب خانه بهره می بردند. هم چنین در این کتاب خانه وسایل نوشت افزاری از قبیل کاغذ، قلم و دوات را برای طالبان علم فراهم می شد.84از آن جا که قیمت کتاب در آن زمان گران بود و غالب مردم از خرید آن عاجز بودند، در برخی مواقع برای مطالعه و نقل کتابت کتابی اعلام عمومی می شد تا عموم مردم از آن استفاده کنند. 85

ﻫ) بالا بردن سطح دانش و فرهنگ پیروان اسماعیلی از طریق رقابت علمی با خلافت عباسی؛86 الحاکم بامرالله از طریق داعیان خود که در عراق فعالیت داشتند (مانند حمیدالدین کرمانی) اطلاعات دقیقی از بیت الحکمه مأمون به دست آورد و همین، او را برانگیخت که در قلمرو حکومتی خویش به همان سبک و حتی به شیوه ای سخاوت مندانه تر به پیشرفت و ترقی علوم کمک کند و سطح فرهنگ پیروان خویش را بالا ببرد.