به بهانه برگزاری کنگره علامه بهابادی؛
125 بازدید
موضوع: سایر

به بهانه برگزاری کنگره علامه بهابادی؛ 
نگاهی به شخصیت استادِ شیخ بهایی 

شیخ بهایی در حاشیه و تفسیر قاضی می نویسد "در خدمت آخوند ملاعبدالله یزدی «علامه یزدی» صاحب حاشیه بر تهذیب المنطق، تلمذ كرده ام".

کنگره بزرگداشت علامه آخوند ملا عبدالله بهابادییزدی(ره) استاد شیخبهایی، تا پایان سال جاری در سه محور "زندگي و شخصيت آخوند ملاعبداللهبهابادی"، "اندیشه‌های سیاسی – اجتماعی" و "تفکرات منطقی –فلسفی" برگزار می‌شود. به همین مناسبت و به منظور آشنایی مخاطبین با شخصیتعلامه بهابادی(ره) زندگی نامه ایشان با عنوان "ملا عبدالله بهابادی یزدی کهبود؟" تقدیم ارادتمندان فقه و فقاهت می گردد.

*تولد و تحصیل

ملانجم الدین عبدالله بن شهاب الدین حسین بهابادی یزدی در اوایل قرندهم هجری در بهاباد  از توابع یزد پا به عرصه وجود گذاشت. پدرش شهاب الدینازمتدینان بهاباد بود که از تمکن مالی خوب و از منزلت و مرتبتی خاص برخوردار بود.ملاعبدالله بعد از رشد و شكوفایی و تحصیلات مقدماتی، پس از چندی اقامت در زادگاهخود، برای فرا گرفتن علوم دینی به شهرهای شیراز و اصفهان مسافرت کرد.

وی در شیراز به مدرسه ی صدریه ی منصوریه رفت و به كسب معارف پرداخت.ملاعبدالله در عین حالی كه به فراگیری علوم اشتغال داشت، به تدریس نیز مشغول بود وشاگردانی را تربیت کرد.

آخوند مدتی را نیز در جوار مرقد مطهر امام اوّل شیعیانامیرالمؤمنین(ع) در نجف اشرف به بحث و تدریس مشغول بود. از ثمرات این اقامت، حاشیهی معروف وی بر كتاب "تهذیب المنطق سعدالدین تفتازانی" است.

مرحوم ملاعبدالله شرح نفیس خود را در روز چهارشنبه 27 ذوالقعده 967هجری قمری در نجف اشرف به پایان رساند.

*استادان

ملا عبدالله در شیراز نزد عالم وارسته امیرغیاث الدین منصور شیرازیتولیت مدرسه ی معروف منصوریه مشغول به كسب معارف دینی شد و در اصفهان نیز از محضربزرگانی چون جمال الدین محمود شیرازی از مشاهیر فضل و سرآمد شاگردان علامه دوانیتلمذ کرد.

*هم درسان

آخوند ملاعبدالله با ملا احمد اردبیلی معروف به مقدس اردبیلی وهمچنین میرزا جان باغنوی شیرازی هم درس بوده است و هرسه نزد جمال الدین محمود (ازشاگردان علامه دوانی) علوم عقلی را در شهر اصفهان فرا گرفته اند.

سرنوشت این سه همدرس و همكلاسی، چنین بود كه مقدس اردبیلی به راه فقهو زهد رفت و آخوند ملاعبدالله و میرزا جان باغنوی شیرازی به راه ادب گام برداشتند،به طوری كه ملاعبدالله از دانشمندان و مدرسان ادب و علوم كلاسیك سده ی دهم گشت وحاشیه هایی كه این دو تن بر كتاب های كلاسیك روزگار خویش نگاشته اند، سال ها استكه در شمار كتاب های درسی است.

*شاگردان

ملاعبدالله پس از كسب تحصیل و مهارت فراوان، علامه ی روزگار خویشگردید. كسی در دانش و تقوا و فضیلت به او نرسد. ملاعبدالله سال های طولانی بهتدریس اشتغال داشت و در این دوران متفکران بسیاری از جمله شیخ بهاء الدین محمدبنحسین بن عبدالصمد حارثی جبعی عامل معروف به شیخ بهایی، شیخ حسن بن زین الدین بنعلی بن احمد عاملی(فرزند شهید ثانی)، محمدبن علی بن حسین موسوی عاملی جبعی ملقب بهشمس الدین و ...  در مكتب درس او تربیت یافتند.

*ملاعبدالله و دربار صفوی

شاهان صفوی بنا به دلایل مختلف دینی و سیاسی و مصالح حكومتی، ضمناحترام و تقدیس علمای دین از آنان در امورمختلف نظرخواهی می كردند. این احترام هاو تقدیس ها بیش تر برای حفظ موقعیت خویش و به منظور برخورداری از حمایت و پشتیبانیجامعه شیعی بود كه سر در فرمان عالمان و فقیهان داشتند. از آن سو علما نیز از اینموقعیت برای گسترش و نفوذ مكتب تشیع استفاده فراوان بردند. به واقع، ارتباط آنانبا پادشاهان صفوی، نقشی انكارناپذیر در گسترش و نفوذ تشیع داشت. به طوری كه تشیعدر این زمان از انزوا خارج شد و با رسمیت مذهب تشیع، نشر و تبلیغ اندیشه های شیعیرواج فراوان یافت و دانشمندان و بزرگانی مانند محقق ثانی و شیخ بهایی و علامهبزرگوار مجلسی، با جهت دادن سیاست های دربار صفوی به سمت ترویج و تبلیغ تشیع،خدمات بی نظیری را برای اسلام و تشیع به انجام رساندند.

این دوران یكی از دوران های اوج گیری تفکر شیعی است. ملاعبدالله نیزاز جمله عالمانی است كه در پرتو رابطه با دربار صفوی بر گسترش تشیع و حل مشكلاتشیعیان تلاش های فراوانی به ثمر نشاند. آخوند از طرف سلاطین صفوی، سمت خزانه داریحرم شریف حضرت علی، علیه السلام، را بر عهده داشت و بعد از وفات او نیز فرزندانشعهده دار این سمت شد و طایفه ای كه اكنون در نجف اشرف به «بیت الملا» معروف هستند،منسوب به آخوندند.

*مقام معنوی و علمی

آخوند ملاعبدالله در زهد و تقوا کم نظیر بود. تعابیری از قبیل علاّمهی زمان، فقیه منطقی، عالم فاضل، اتقی و ازهد عصر خود، شارح متفكر منطق، همه، دالبر علوّ درجه و شأن و مرتبت علمی و معنوی او است.

هر روز كه می گذشت، شكوفایی اخلاقی و عطر ملكوتی بر شاخسار وجود اینفقیه منطقی فرهیخته بیش تر و افزون تر می گردید. دوری گزیدن از دنیای فانی، موجبآرامش نفس و اطمینان خاطر آن فرزانه ی والا گوهر شده بود، به طوری كه رسیدن بهقلّه ی تكامل و تهذیب نفس برای او آسان شده و ارجمندی شخصیت ملاعبدالله را پدیدآورد.

سخنانی كه از نفس گرم ملاعبدالله سرچشمه می گرفت، نه تنها نسخه ایكارآمد، بلكه دارویی شفابخش حساب می شد و نورانیتی ویژه با خود داشت.

آخوند ملاعبدالله در علم فقه نیز در غایت تبحّر و استادی بود، بهحدّی كه گفته است اگر بخواهم، به توفیق خداوندی، می توانم تمامی مسائل آن را باادّله و براهین عقلی طوری واضح و روشن کنم كه ابداً جای رد و مجال و چون و چرا.

*در گفتار دیگران

شیخ بهایی در حاشیه و تفسیر قاضی می نویسد: كه در خدمت آخوند ملاعبدالله یزدی كه صاحب حاشیه بر تهذیب المنطق، تلمذ كرده ام. وی، او را وصف به«علامه یزدی» كرده است.

سید علی خان كبیردر كتاب سلافة العصردرباره اش می نویسد: عبدالله پسرحسین یزدی، استاد شیخ بهاء الدین، علامه ی روزگار خویش است. كسی در دانش و تقوا وفضیلت به او نرسد. وی كتاب هایی مفید در علم فقه، علم منطق و... تألیف كرده است.

ملاامین احمد رازی ساكن هند در تذكره هفت اقلیم كه به سال 1010 هجریقمری نگارش یافته، در شرح احوالات آخوند ملاعبدالله بهابادی، به استادی وی در فقهو فقاهت اشاره کرده و در بیان مرتبت فقهی آخوند در ذیل عنوان «مولانا عبدالله»چنین می نویسد:

پیوسته به قلم گوهر نگار نقش تألیف و تصنیف بر لوح روزگار می نگاشت ودر میدان و افاده ی لوای سبقت بر امثال و اقران می افراشت و مهارتش در فنون علمفقه به غایتی بوده كه می گفته اگر متوجه بدان علم گردم، به توفیق الله تعالی،برهان و دلایل عقلی بر مسایل فقهی گفته، چنان علم فقه را مدلّل سازم كه مجال چون وچرا نماند

*تألیفات

در تعریف علم منطق، چنین می توان گفت که منطق علمی است که به وسیله یآن انسان از طریق تفکر در معلومات به مجهولات خویش دست رسی پیدا می کند. این علم،راه صحیح فکر کردن را برای انسان نمایان می کند. پس همه تلاش های علمی بشر نیازمندمنطق است. جناب ملا عبدالله ، این فقیه منطقی، ژرف نگر به نوبه ی خود سرآمد علمایعلم منطق در زمان خویش و حتی زمان های پس از خود بوده است. عظمت آثار قلمی اینفقیه فرزانه و منطقی فرهیخته بر اهل دانش و حكمت پوشیده نیست. تألیفات آخوندملاعبدالله در عین استحكام و جلالت قدر، عبارات آسان دارد. به دو زبان عربی وفارسی کتاب نوشته است. کتاب او برخوردار از حسن ایجاز است.

"حاشیه تهذیب المنطق سعدالدین تفتازانی به زبان عربی" ازمهمترین آثار ملاعبدالله است که باعث اشتهار و شهرت ایشان نیز شده است. از دیگرآثار این عالم فقید می توان به "شرح تهذیب المنطق به فارسی"،"حاشیه بر مختصر تفتازانی"، "حاشیه بر مطوّل تفتازانی"،"التجارة الرابحة فی تفسیر السورة و الفاتحة"، "شرح قواعد در فقهشیعه"، "حاشیه بر حاشیه شریفیه"، "حاشیه بر حاشیه بر شرحشمسیه، الدّرةالسنیة فی شرح الرسالة الالفیة الشهیدیة"، "شرحالعجاله"، "حاشیه بر حاشیه شریفیه و جلالیه"، "حاشیه بر مبحثجواهر از شرح تجرید"، "حاشیه بر مبحث موضوع علم از حاشیه دوانی"اشاره کرد.

عبارت زیر را آخوند ملا عبدالله در آغاز بعضی تألیفات خود از جملهحاشیه بر حاشیه دوانی آورده است:

«حمداً لمن خلق الانسان، علّمه البیان و شكراً لمن علّمه بدایعالمعانی و روایع البیان و صلوات علی نیر المبعوث باكمل الادیان المبعوث با فصحاللسان وآله مصابیح العرفان و مفاتیع الفرقان»

*حاشیه ی بر حاشیه ی خطایی

این كتاب یكی از تألیفات مشهور دانشمند و ادیب شیعی آخوند ملاعبداللهبهابادی است. در علم معانی و بیان به زبان عربی است. آن چه آخوند ملاعبدالله بهرشته ی تحریر در آورده، حاشیه بر حاشیه نظام الدین عثمان خطایی بر مختصر و مطوّلتفتازانی است. چون خطایی فقط تا باب تعریف مسندالیه به ضمیر از كتاب مختصر راحاشیه نگاشته است، ملاعبدالله نیز به همین بخش بسنده كرده و به دیگر باب های مختصركاری نداشته است. حاشیه ملاعبدالله بر حاشیه خطایی 3000 بیت نوشته دارد، چنان كهخود ملاعبدالله در پایان آن مرقوم داشته، این كتاب در 17 ذی الحجه 962 هجری قمریدر مدرسه ی منصوریه ی شیراز پایان یافته است. نسخه ی خطی از حاشیه بر حاشیه خطاییبه خط نستعلیق و در 76 برگ در كتابخانه مركزی دانشگاه تهران موجود است كه گفته میشود به خط خود آخوند ملاعبدالله است. در كتاب قاموس تراجم تصویری از یكی از صفحاتهمین نسخه، به عنوان نمونه خط آخوند ملاعبدالله آورده شده است.

*استقبال علما از حاشیه ملاعبدالله

علامه دانشمند شیخ آقا بزرگ تهرانی(صاحب الذریعه) در مبحث حاشیه مینویسد: تاكنون حواشی بسیاری بر حاشیه ی عالمانه آخوند ملاعبدالله بهابادی نوشتهشده است. نام تعدادی از آن ها به ترتیبی كه در الذریعه آمده است، ذكر می شود.

1 ـ حاشیه ی شیخ اسحاق حویزی بر حاشیه ی ملاعبدالله كه تا بحث قیاسپیش رفته و مشتمل بر 3000 بیت است.

2 ـ حاشیه ی آقا محمد تقی بن محمّد علی كرمانشاهی

3 ـ حاشیه ی ملا محمّد حسین بن اسماعیل یزدی پاشنه طلایی معروف بهصراط المستقیم است

4 ـ حاشیه ی شیخ محمد حسن فرزند ملا محمد جعفر شریعتمدار

5 ـ حاشیه ی شیخ محمد سعید فرزند سید محمد طباطبایی

6 ـ حاشیه ی میرصدرالدین مدرس یزدی به نام مرصع الحواشی

7 ـ حاشیه ی معروف به كشف الاستار

8 ـ حاشیه ی معروف به تعدیل المیزان

9 ـ حاشیه ی شیخ عبدالرحیم

10 ـ حاشیه ی ملاعبدالرزاق لاهیجی

11 ـ حاشیه ی میرزا عبدالغفّار

12 ـ حاشیه ی میرزا علی رضافرزند كمال الدین حسین

13 ـ حاشیه ی میرزا محمّدفرزند احمد علی قراچه داغی تبریزی

14 ـ حاشیه ی محمد علی فرزند قربان علی اردبیلی

15 ـ حاشیه ی ملا محسن تهرانی

16 ـ حاشیه ی ملا محسن فرزند محمد طاهر قزوینی

17 ـ حاشیه ی میرزا محمد تنكابنی

18 ـ حاشیه ی میرزا محمد یزدی

19 ـ حاشیه ی سید محمد مهدی موسوی

20 ـ ملا نظر علی فرزند محسن گیلانی

21 ـ حاشیه ی یعقوب بختیاری حویزی

*اشتباه تاریخ نگاران

در بعضی از مراجع، نسبت ملاعبدالله بهابادی به اشتباه شهابادی نوشتهاند. چنین به نظر می رسد كه اولین اشتباه در ذكر موطن ملاعبدالله، باعث نقل آن بهوسیله ی سایر اصحاب تراجم و تواریخ شده است، در حالی كه در استان یزد، شهر یا بخشیبه نام شهاباد وجود نداشته است و ندارد. می توان تنها بی دقتی در ضبط صحیح نامبهاباد و عدم آشنایی با موقعیت جغرافیای، آن باعث این سهو داشت. خود ملاعبدالله دربعضی عبارات، خود را به نجم بن شهاب موسوم عبدالله بهابادی معرفی کنند.

*یادگارهایی از ملاعبدالله در بهاباد

یكی از نوادگان آخوند ملاعبدالله تا چند سال پیش در حدود محلی كه هماكنون به مزار ملاعبدالله( صاحب حاشیه) در بهابادمشهور و معروف است، می زیست و بهتقوا و دیانت معروف بوده است.

همچنین از همین خاندان، قرآنی خطی به یادگار مانده كه گفته می شودقرآن شخصی آخوند ملاعبدالله بوده كه در بین نوادگان او دست به دست شده و به «قرآنملاعبدالله» مشهور است. این قرآن هم اكنون در كتابخانه ی فاطمیه ی بهاباد نگهداریمی شود.

*غروب غم انگیز

آخوند ملاعبدالله بهابادی بعد از عمری تلاش و مجاهدت در راه تعلیم وتعلّم، سرانجام در سال 981 هجری قمری در اواخر حكومت شاه طهماسب صفوی، چشم از جهانفرو بست و به دیار باقی شتافت.

در بهاباد زادگاه آخوند، بقعه ای متبركه وجود دارد كه به مزارملاعبدالله بهابادی یزدی (صاحب حاشیه) مشهور و منسوب است. این بقعه زیارت گاه خاصو عام و مورد توجه اهالی بهاباد و سایر مناطق اطراف بود. كراماتی نیز از صاحب آنمزار نقل می شود. مزار آخوند ملاعبدالله در محدوده ای واقع شده كه بنابر قولی،سابقاً جزء املاك پدری این عالم شهیر بوده است

دعایی كه آخوند ملاعبدالله در پایان یكی از حواشی خود، نوشته چنیناست "والحمدلله علی توفیق الاتمام والسلام علی سید الانام وعترته ذوالكرام".

*روحش شاد و یادش گرامی

گفتنی است به مناسبت گرامی داشت این عالم فرهیخته، کنگره بزرگداشت«علامه آخوند ملا عبدالله بهابادی» اواخر سال جاری برگزار می شود و محققان وپژوهشگران حوزوی و دانشگاهی می‌توانند چکیده مقالات خود را تا 15 شهریور و اصل آنرا تا پایان آبان ماه به دبیرخانه کنگره به نشانی قم، ميدان شهدا، دفتر تبليغاتاسلامي حوزه علميه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، اداره همکاری‌های علمی وپژوهشی، دبیرخانه کنگره بین‌المللی آخوند ملاعبدالله بهابادی یزدی(ره) ارسالنمایند.