کیفیت‌گرایی، مهمترین خصوصیت پژوهش‌های جهان عرب
25 بازدید
مصاحبه کننده : دانایی
محل مصاحبه : پژوهشگاه علوم و فرهنگ ‏اسلامی
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : پایگاه دین پژوهیدانایی
تاریخ نشر : Dec 31 2019 12:00AM
تعداد شرکت کننده : 0

پایگاه اطلاع رسانی دانایی: یکی از آفاتی که گریبانگیر پژوهشگاه‌ها و پژوهشگران می‌شود، کمیت‌گرایی در آثار پژوهشی است. در همین راستا با آقای عبدی‌پور کارشناس پژوهشی و مدیر اداره سامان‌دهی پژوهش‌های دینی گفت و گویی را ترتیب داده ایم که تقدیم علاقه‌مندان عرصۀ پژوهش می‌گردد.

دانایی: پژوهشگاه‌های ما تا چه حد به سوی کیفیت‌گرایی پیش رفته‌اند؟

بسم الله الرحمن الرحیم

به نظر می‌رسد که ما در کشورمان دچار معضل کمیت‌گرایی بوده و با تولیدات انبوه و تعدد تألیف کتاب مواجه هستیم. این اعتقاد که یک شخصیت، از نظر علمی باید پرکار باشد، سبب شده که وزن دانشی اندیشمندان ما کاهش پیدا کند. در صورتی که می‌شود با تمرکز بر حوزه‌های دانشی جدید و ارائه نوآوری و نظریه‌پردازی ولو در چند موضوع مشخص و محدود، به سمت غنی‌سازی حرکت کنیم و همان را در یک صحنۀ جهانی و بین‌المللی در تضارب اندیشه‌ها و آرا قرار دهیم.

امروز کارکرد بسیاری از مراکز پژوهشی که قاعدتاً تنوع و تعدد محققان در آنها چشمگیرتر است، این را نشان می‌دهد که بسیاری از تولیداتی که تا کنون داشته‌ایم، قابلیت عرضه در سطح بین‌المللی را ندارد و این یک ضعف بسیار عمقی است.

این ضعف، دو عامل دارد: اولاً موضوعات، موضوعاتی مناسب و کارآمدی نیستند و دوماً نوع پژوهش، پژوهشی فاخر با ادبیات و روش مورد نیاز برای طرح آن مسئله نیست. از سوی دیگر ما یک مشکل کلان‌تر هم داریم. برای اینکه ما از ظرفیت‌های علمی‌مان ـ چه به عنوان پژوهشکده‌ها و پژوهشگاه‌ها و چه محققین و هیئت‌های علمی که در عرصۀ علوم انسانی و دین‌پژوهی فعال هستند ـ بهتر بتوانیم استفاده کرده و آنها را متوجه نیازها کنیم، به نظر می‌رسد که یک مشکل اساسی داریم و آن مسئله، شیوۀ تعامل و حضور ما در سطح بین‌المللی است. به این معنا که ما باید اهداف دستگاه پژوهشی و دستگاه علمی کشور را در حوزه علوم انسانی و دین‌پژوهی مشخص کرده و نیازها را در سطح بین‌المللی تعریف، و آن سیاست‌ها و خط مشی‌های کلان را مشخص کنیم.

باید یک ظرفیت‌سنجی و ظرفیت‌سازی انجام داده و قرارداد جدیدی را تولید کنیم که بتواند پاسخ‌گوی نیازها باشد. در حوزه نرم‌افزاری جهانی‌شدن، ما مطمئن هستیم که اگر بتوانیم به درستی فضای بین‌المللی را بشناسیم، می‌توانیم در عرصه نرم‌افزاری جهانی‌شدن، حضوری جدی داشته باشیم و خودمان را از رقبای اصلی تعاملات علمی بدانیم.

متأسفانه این ضعف در سیاست‌های فرهنگی‌مان هم وجود دارد که آشفتگی، عدم هماهنگی بین دستگاه‌های خارج از کشور بسیار مشهود است. ما هیچگاه از ظرفیت‌های بین‌المللی چه در عرصه فرهنگی و چه در عرصه علمی و دانشی خوب استفاده نکرده‌ایم.

ما در خارج از کشور دانشجویان بسیار زیادی داریم که در سطح عالی مشغول تحصیل هستند. بسیاری از نخبگان ما به دلایل مختلف الان در خارج از کشور حضور دارند، رابطه اینها به شکلی با داخل قطع شده که ما باید از ظرفیت و وجود آنها هم استفاده کنیم.

متأسفانه مراکز داخلی‌مان هم نمی‌دانند که دقیقاً باید با چه رویکرد و یا چه اولویت‌هایی در عرصه بین‌المللی حضور پیدا کنند. این مسائل، به این برمی‌گردد که فضای خارج از کشور برای بسیاری از مراکز و شخصیت‌های فکری ما خیلی روشن نیست؛ این را باید به شکلی مداوا کرد؛ حال یا با سفرهای علمی یا با در اختیار گذاشتن اطلاعات دقیق و کیفی از وضعیت کشورهای مختلف؛ چه جهان عرب، چه جهان اسلام، چه حوزه اروپا، چه حوزه آفریقا، چه شبه قاره هند، چه آمریکای جنوبی و نقاط مختلف جهان وجود دارد. ما باید یک تصویر روشنی داشته باشیم و بعد مناسبات حاکم را دقیقاً تشخیص دهیم و اقتضائات و استلزامات دانشی را هم بدانیم که وقتی خواستیم اثری را تألیف کنیم با رعایت آن استانداردها، ویژگی‌ها و اقتضائات همراه باشد.

نشر الکترونیک، امکان بسیار پرنعمتی است که متأسفانه ما خوب از آن استفاده نمی‌کنیم. شما به راحتی می‌توانید تولیدات خودتان را در این شبکه‌ها و نرم‌افزارها قرار دهید و به راحتی آنها را به اقصی نقاط جهان بفرستید. ما از این فضا خوب استفاده نمی‌کنیم. بسیاری از کارهایی هم که تولید می‌شود، قابلیت‌هایی همچون جستجو و... را برای محققان ندارد. بنابراین ما باید در حوزه برنامه‌ریزی به نرم‌افزارها کیفیت دهیم که قابلیت‌های گوناگون را برای محققان داشته باشند.

دانایی: کیفیت پژوهش‌های دینی دیگر کشورهای اسلامی در چه سطحی است؟

واقعیت این است که بر خلاف آنچه که در ذهن اندیشمندان و محققان ایرانی است، جهان عرب از حیث تولید دانش، در وضعیت خوبی به سر می‌برد و این وضعیت جدید حوزه دانشی که دنیای عرب آن را رصد می‌کند، ناشی از تلاش‌های عده‌ای از نخبگان و روشنفکران عرب در راستای مواجهه با جهان جدید می‌باشد.

شرایط جدیدی که ما در جهان معاصر می‌بینیم، پیچیدگی و درآمیختگی مسائل و مشکلاتی است که جهان معاصر با خود به همراه آورده است. امروزه مسائلی مانند توجه به نیازهای دانشی و فرهنگی، محیط زیست،حقوق بشر، آزادی و دموکراسی، دیگر فقط مسئله یک کشور نیست و به شکلی کشورها و ملیت‌های مختلف با آن درگیر هستند و همه متأثر از آثار مثبت یا منفی آن خواهند بود.

تلاشی که امروزه در دنیای عرب در حال شکل گرفتن است، به گونه‌ای چگونگی مواجهه با شرایط جدید است. دنیای رسانه‌ها هم به کمک آمده‌اند و در سطح فکری و کارکردی جوامع اسلامی، تغییرات ذهنی و رفتاری داده‌اند. ما معتقدیم بعضی از ناهنجاری‌های رفتاری، محصول القائات رسانه‌هاست که سبک‌های زندگی خودشان را به این جوامع تحمیل می‌کنند.

بدیهی است که کشورهایی که نتوانند یک عقبۀ فکری، ذهنی و آمادگی، یک شرایط جدید برای مقابله را برای خودشان ایجاد کنند، از جهت تغییرات هویتی یا حتی تغییرات اندیشه‌ای سست و ناکارا خواهند بود. از این رو ما باید در حوزه تئوری‌ها، مبناسازی‌ها، سیاست‌گذاری‌ها و خط مشی‌‌هایی که مربوط به زندگی انسان معاصر است، برنامه‌های متعددی داشته باشیم و استراتژی و راهبردهای کلان‌مان را مشخص کنیم.

جهان عرب بر خلاف گذشته که کمیت‌گرایی را ملاک تولید و دانایی افراد می‌دانست، امروز به سمت کیفیت‌گرایی رفته‌است. دانشمندان عرب تلاش می‌کنند که ایده‌ها و نظریات خود را به صورت مقاله و کتابچه‌های کوچکی تدوین کنند و از راه‌های مختلف این اندیشه‌ها را گسترش دهند و جامعه فکری خودشان را درگیر آن ایده‌های نو کنند.

دانایی: زبان چه نقشی در کیفیت‌گرایی آثار پژوهشی دارد؟

ما حتماً باید از منابع جدید و مطالعات صورت گرفته در موضوعات مختلف کاملاً‌ مطلع باشیم. از سویی ما احساس می‌کنیم نیازمند به ترجمه کلاسیک علوم انسانی غرب هستیم. ما تا علوم غرب را به خصوص علوم انسانی کلاسیک را نشناسیم، نمی‌توانیم نقد سازنده‌ای را داشته باشیم و یک الگوی جدید را در مقابل نظریات آنان ارائه داده و گفتمان‌های فکری آنها را تحلیل کنیم. از این رو ما حتماً باید مسئله زبان را به عنوان یک مسئله حیاتی در حوزه دانشی تعریف کنیم. امروز حتی کشورهای غیر اروپایی مثل کشورهای عربی، دو زبان را یکی به عنوان زبان اختیاری و یک زبان ضروری در مراحل تحصیلی دوره‌های تکمیلی قرار می‌دهند. به این معنا که کسی که در کشورهای عربی مشغول تحصیل است، باید یکی از دو زبان انگلیسی و فرانسوی را به عنوان زبان اجباری و دیگری را به عنوان زبان اختیاری بیاموزد.

در کشورهای اروپایی هم حتی فراتر از این هم می‌رود و یک دانشجو با پنج زبان درگیر می‌شود. به این صورت که اگر بخواهد در یک حوزه یا یک منطقه خاص در مورد موضوعی درباره ایران در رشته مورد نظر خودش کار کند، باید زبان فارسی را یاد بگیرد که بتواند یک تحقیق مناسبی انجام دهد. از این رو ما باید در همان مراحل ابتدایی کارمان در مراکز ابتدایی بحث، زبان را جدی بگیریم و در مراحل بالاتر به صورت تخصصی این را تعریف کنیم.

دانایی: تعامل بین پژوهشگاه‌های ایران و دیگر کشورهای اسلامی چگونه باید تعریف شود؟

ما پس از اینکه به ظرفیت‌های جدیدی رسیدیم، باید تعامل‌مان را دوسویه کنیم؛ یعنی ما از سویی تولیدات خودمان را به خارج از کشور عرضه کنیم و از سوی دیگر این تولیدات خارجی را ترجمه کنیم یا به زبان‌های اصلی خودشان به داخل کشور وارد کنیم. باید یک رابطه‌ای هم بین محققان برقرار کنیم که همدیگر را نقد کنند و یک تآتی افکار تعریف شده‌ای را برقرار کنیم. در مجلات تخصصی حضور جدی داشته باشیم و ظرفیت‌های نقد را بالا ببریم. نیاز نیست که موضوعی را کاملاً به عنوان اینکه هیچکس آن نظریه را نداده یا سابقه تاریخی نداشته باشد، دنبال کنیم. همین که بتوانیم در یک ایده و نظریه‌ای راه و سرفصل جدیدی باز کنیم و یک برشی به آن پژوهش بدهیم، خودش در روند رو به تکامل یا تغییر زاویه علمی مؤثر خواهد شد.

پس ما باید به سمتی برویم که ظرفیت‌های نقدمان را به خصوص با اندیشمندان خارجی و بین‌المللی افزایش دهیم و در نهایت به اقتضائات و الزامات نقد هم پایبند باشیم. متأسفانه ما فاقد یک منشور اخلاق در عرصۀ نقد هستیم. وقتی نقد، از اخلاق نقدی برخوردار باشد، کیفیت آثار پژوهشی ما رشد خواهد داشت. و الا اگر بخواهیم نقدهایی داشته باشیم که طرف مقابل را از صحنه خارج کنیم یا او را به جرم‌های مختلف انحرافات فکری متهم کنیم، این تضاربی در پیش نخواهد داشت.

ما زمانی می‌توانیم رشد کنیم که کسانی که به خصوص در حوزه‌های دین پژوهی هستند، بتوانند ایده‌ها و نظرات و نقدهای خود را عالمانه مطرح کنند و پاسخ‌های عالمانه بگیرند. شهید مطهری الگوی مناسبی است که در مواجهه با روشنفکران سعی می‌کرد اندیشه‌های آنان را به درستی بشنود و حتی در ادبیات و کتاب‌های ایشان ما می‌بینیم که بهتر از خود آنها شبهات را مطرح و پردازش می‌کند. اما پاسخ‌ها، پاسخ‌هایی عالمانه و مؤدبانه هستند که مخاطب را آماده می‌کند که خود قضاوت کند و جواب صحیح و استدلال قوی را بپذیرد.

ما برای اینکه دانش‌مان را توسعه و تعمیق دهیم، باید شرایط درست، ظرفیت طرح موضوعات و مسائل جدید، نوآوری‌ها و نظریه‌ها را ایجاد کنیم و از سویی برای پذیرش نقدهای عالمانه و منطقی آماده باشیم. به نظر می‌رسد که ما حتماً باید شناخت و ارتباط‌‌مان را نسبت به حوزه‌های دانشی در جهان اسلام بیشتر کنیم و تعداد مجلات علمی‌مان را به زبان‌های مختلف افزایش دهیم. متأسفانه فارسی‌نگاری آسیبی شده است که ما نتوانیم حقیقت خودمان را به مخاطبین و اندیشمندان جهان اسلام و عرب نشان دهیم. باید تغییری دهیم ولو به این معنا که یک زبان یا زبان‌های دیگری را به زبان فارسی اضافه کنیم که بتوانیم از طریق آن ارتباطات علمی‌مان را گسترش دهیم.