بررسی بسترها و طرفیت های نعامل بامراکز علمی پژوهی عراق
34 بازدید
موضوع: ارتباطات
مصاحبه کننده : موسسه تراث نجفی
محل مصاحبه : عراق
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : مجله داخلی موسسه
تاریخ نشر : Aug 1 2010 12:00AM
تعداد شرکت کننده : 0

بسم الله الرحمن الرحیم

تحولات چند دهه اخیر عراق نشان داد که این کشور در منطقة خاورمیانه هم برای شیعیان و هم برای دشمنان اسلام و شیعه منطقه­ ای استراتژیک تلقی می ­شود. به همین دلیل همواره در معرض بحران­ها، چالش­ها و منازعات متعدد سیاسی، نظامی، فرهنگی، عقیدتی و مذهبی واقع شده و می­شود.

بی­ شک کشور عراق به عنوان یکی از مراکز تشیع که بیشتر جمعیت آن کشور هستند، نمی­تواند از نظر گاه اندیشمندان حوزه­های علمی، پژوهشی، سیاسی، فرهنگی دور بماند. و این به دلیل ویژگی­های خاص و پیوندهای دیرینة ملت­ های ایران و عراق و اندیشمندان این دو کشور در طول تاریخ کهن  آنها است. اینک که در پرتو تحولات اخیر منطقه فرصتی مغتنم فراهم آمده است. مناسب خواهد بود تابه فراخور شرایط و اقتضائات نهادهای علمی و پژوهشی اسلامی داخل کشور در پی بازآفرینی پیوندهای دیرین، هم افزایی توانایی­ها و ایجاد همبستگی و تقویت درون مایه ­های دانش و پژوهش شیعی تمهیدات لازم را اندیشیده و از فرصت موجود بیشترین استفادة ممکن و بهینه را بنمایند.

در راستای این هدف مهم، بازشناسی و تقویت بنیان­های دانش و پژوهش شیعی و از جمله حوزه­های علمیة آن می­تواند گام مهم و حیاتی در این راستا باشد؛ چرا که در سیر تحولات علمی و مذهبی و حتی سیاسی عراق می­توان به وضوح نقش حوزه­ های علمیه، دانشمندان، علما و مراجع را با قوت و قدرتی اعجاب انگیز در رأس تأثیر گذارترین­ها دانست.

ظرفیت های کشور عراق

حوزة نجف

نجف اشرف تا قبل از شهادت حضرت امیر مؤمنان(ع) سرزمین معروفی نبود و شرافت آن به برکت مرقد مطهر حضرت علی(ع) و مولود کعبه است. این شهر قبل از هجرت شیخ طوسی، سرزمینی بود که برخی از علویان و شیعیان خاص را در خود جای داده بود لیکن با هجرت شیخ طوسی دانشجویان علوم اسلامی نجف اشرف را به مرکز تولید و توسعة دانش شیعی و دانشگاه بزرگ اسلامی تبدیل کردند. و از آن زمان به بعد هزاران متفکر و دانش جوی شیعی به این شهر روی آورده و در آن تعلیم و تربیت یافتند. نجف از زمانی به عنوان مرکز فقه شیعه و علوم آل البیت(ع) درآمد که شیخ طوسی اعلی الله مقامه به آن شهر هجرت کردند و با دانشمندان حاضر و هم عصر خود حوزة علمیة نجف را پایه گذاری نمودند.

دوره­های علمی و تطور حوزة نجف

دورة اول:

نخستین دوره با هجرت شیخ طوسی از بغداد به نجف آغاز می­گردد و تا قرن 6 هجری ادامه می­یابد. شیخ 12 سال از عمر خود را به پایه گذاری و تثبیت این حوزه می­گذارند و سپس به لقای الهی می­شتابد شیخ طوسی از جمله دانشمندان شیعی است که به علوم نقلی و عقلی احاطة کامل دارد و در هر یک از این علوم تالیفات متعددی از خود به جای گذاشته است.

هجرت شیخ به نجف باعث شد تا دهها دانشمند شیعی در این حوزه گردآیند و صدها دانش پژوه به تحقیق و تالیف پرداخته و از محضر دانشمندان اسلامی بهره­مند شوند.

پس از رحلت شیخ طوسی در سال 460 هجری، فرزندش «شیخ ابوعلی طوسی» مرجعیت شیعه را عهده­دار شد و حوزه­ای را که پدرش تأسیس کرده بود اداره کرد.

دورة دوم:

در این دوره که از قرن ششم تا نهم هجری به طول انجامیده حوزة علمیة کربلا از تحرک بیشتری برخوردار بوده است و دانشمندانی همچون «ابوالعباس احمد بن علی نجاشی»، «عماد الدین ابی حمزه طوسی»، «سید فخار موسوی حائری»، «رضی الدین علی بن طاووس»، «شمس الدین محمد بن مکی شهید اول»، «ابن خازن حائری» و «ابن فهد حلی» درآن به تربیت و تعلیم دانشجویان علوم دینی مشغول بوده­اند. ازاین رو حوزة علمیه نجف از رونق چندانی برخوردار نبود چه آنکه اغلب رجال علم در حوزة کربلا سکنی گزیده بودند.

دورة سوم:

دورة سوم حوزة علمیه نجف اشرف از قرن نهم هجری  آغاز می­گردد و تا قرن یازدهم هجری ادامه می­یابد. پس از این دوره که عصر حضور فقهای اصولی است، علمای اخباری در این حوزه فعالیت بیشتری داشته­اند.

جمال الدین و تشرف المعتمدین ابو عبدالله مقداد بن عبدالله بن محمد بن حسین بن محمد سیوری حلی اسد غروی معروف به «فاضل مقداد» از فقهای نامدار و دانشمندان بزرگ این دوره است که در روستای «سیور» حله متولد شده است و از شاگردان شهید اول است. وی نه تنها در فقه دانشمندی برجسته است بلکه متکلمی ورزیده به حساب می­آید او با نگارش شروحی بر آثار استادش مکتب شهید اول را باورتر ساخت و حوزة فقه استدلالی را وسعت بخشید و با تألیف کتابی در فقه القرآن مبانی فقه شیعی را بیان داشت و با دیگر نگاشته­ های خود منزلت تفکر شیعی و بینش وی در اصول اعتقادات و فروع احکام روشن­تر شد.

دورة چهارم:

این دوره از اوایل قرن یازدهم هجری شروع شد و تا آخر آن امتداد داشت و به اخباریونی اختصاص یافت که در حوزة علمیة نجف به فعالیت علمی اشتغال داشتند. دراین عصر، رکود مباحث اصولی مشهود است تا این که علامه وحید بهبهانی از ایران به کربلا و نجف هجرت نمود و با مباحث علمی پایه­های منطق اجتهاد را تقویت کرد.

دورة پنجم:

این دوره که از قرن دوازدهم تا قرن پانزدهم هجری را شامل می­شود از پرتکاپوترین دوره­های حوزة علمیة نجف اشرف به شمار می­آید.

شروع این دوره با هجرت علامه وحید بهبهانی و شاگردان وی آغاز می­شود. شدی محمد مهدی بحرالعلوم از شاگردان وحید بهبهانی و شیخ یوسف بحرانی است که پس از استاد در حالی که هنوز سنش از 30 سال تجاوز نمی­کرد زعامت شیعیان و مدیریت حوزة علمیة نجف را بر عهده می­گیرد.

بحر العلوم از دانشمندان فرزانه­ای است که مقامات معنوی و سیر و سلوک را به صورتی نیکو طی کرده بود و مورد احترام علمای شیعه بود.

دانشمندان حوزة علمیه نجف:

حضور چهره ­های برجستة علمی و اخلاقی، مراجع و علمای وارستة بزرگ در نجف نشان از اهمیت و جایگاه رفیع این حوزة علمی و دانشگاه شیعی دارد. مراجع مؤلفان، محققان، مدرسان، خطبا و مبلغین که هر کدام منشأ آثار و برکات بزرگی برای مکتب تشیع بوده­اند. از جمله مهم­ترین این شخصیت­های بزرگ جهان تشیع در حوزه علمیه نجف به افراد زیر می­توان اشاره نمود:

  1. نابغة بزرگ ابن ادریس حلی مؤسس و پرجمدار حوزة علمیة حلّه؛
  2. میرزای بزرگ شیرازی، صاحب فتوای تحریم تنباکو و پرچمدار حوزة علمیة سامرا؛
  3. آیت الله حاج میرزا محمد حسن آشتیانی، چهرة علمی و اندیشمند ورهبر قیام مردم تهران در جریان تحریم تنباکو؛
  4. فقیه و محقق بزرگ حاج ملا احمد نراقی، پرچمدار حوزة علمیة کاشان؛
  5. آیات عظام حاج محمد ابراهیم کلباسی و سید محمد باقر شفتی پرچمداران حوزة علمیة اصفهان؛
  6. آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم  حائری یزدی، مؤسس حوزة علمیة قم؛
  7. آیت الله العظمی حاج آقا حسین بروجردی، زعیم حوزة علمیه قم؛
  8. علاّمه سید عبدالحسین شرف الدین عاملی صاحب کتاب نفیس المراجعات؛
  9. حضرت امام خمینی رهبر بزرگ انقلاب اسلامی ایران

نوآوری­های فقهی و اصولی در حوزة علمیه نجف:

اجتهاد پویا و پرورش اساطین و بزرگانی در علم فقه و اجتهاد از مهم­ترین نقاط قوت حوزة نجف در طی سالیان متمادی بوده است. که به برخی از چهره­های شاخص و برجسته آن اشاره می­کنیم:

1. شیخ اعظم انصاری(قدس سره) که با نگرشی جدید به مبانی اجتهاد و ایجاد تحولی شگرف در علم اصول، کتاب رسائل را پدید آورد و مکتب اصولی او  را شاگردانش میرزای شیرازی، میرزای رشتی و آیت الله کوه کمرعی ادامه دادند آیت الله ملا محمد کاظم آخوند خراسانی این مکتب را تعالی بخشید.

2. آیت الله شیخ محمد حسین اصفهانی، آیت الله آقا ضیاء عراقی و آخوند خراسانی با تدوین کتب و تدریس اصول فقه با اسلوبی جدید، تحولی را که از دورة شیخ اعظم انصاری آغاز شده بود تداوم بخشیدند و علامه نائینی با ژرف­نگری­های خود بر عمق و گسترة آن افزود و جایگاه علم اصول را درفقه جعفری برازنده­تر از همیشه نمود.

3. حضرت آیت الله سید محمد کاظم یزدی، با تألیف عروة الوثقی و حضرت آیت الله  سید ابوالحسن اصفهانی با نگارش وسیله النجاه، مسائل شرعی را با جامعیتی فراگیر تدوین کردند و به دنبال حرکت علمای اصول، در فقه شیعه نیز تحولی  دیگر به وجود آوردند. کتاب «وسیلة النجاة» حضرت آیت الله سید ابوالحسن موسوی اصفهانی(قدس سره) از دیگر نگاشته­های فقه استدلالی شیعه است که به موجب فراگیر بودن مسائل آن مورد توجه فقهای فرزانه همچون امام خمینی واقع شد.

4. آیت الله سید محسن حکیم(ره) از دیگر فقهای شیعه امامیه است که در حوزة علمیة نجف زعامت شیعیان را به عهده داشت.

5. آیت الله خویی از دیگر مراجعی  است که در حوزة نجف مرجعیت شیعه را بر عهده داشت وی که در سال 1317 در خوی به دنیا آمده بود در سال 1330 به عتبات عالیات رفت و از اساطین حوزة علمیة نجف اشرف بهره برد وبه مقام اجتهاد رسید.

6. حضرت آیت الله سید عبدالاعلی سبزواری(ره)

7. حضرت آیت الله سید علی سیستانی از جمله بزرگانی­اند که پس از رحلت حضرت آیت الله خویی با تدریس و تحقیق در مباحث اصولی و فقهی و دیگر علوم اسلامی، حیات علمی فرهنگی شیعه در در حوزه علمیه نجف را تداوم بخشیدند.

 

 

 

مدارس حوزة علمیة نجف:

  1. مدرسة علوم اسلامی
  2. مدرسة دینی خواهران
  3. مدرسة عاملی­ها
  4. مدرسة سید محمد کاظم یزدی
  5. مدرسة مجرد شیرازی
  6. مدرسة شیخ انصاری
  7. مدرسة آیت الله ابروجردی
  8. مدرسة شوشتری
  9. مدرسة هندی
  10. مدرسة متوسط آخوند خراسانی
  11. مدرسة بزرگ خلیلی
  12. مدرسة قزوینی
  13. مدرسة قوام
  14. مدرسة بادکوبه­ای
  15. مدارس آیت الله سید عبدالله شیرازی
  16. مدرسة جامعه النجف
  17. مدرسة مقداد سیوری ـ سلیمیمة
  18. مدرسة شیخ عبدالله
  19. مدرسة صحن شریف ـ غرویه ـ
  20. مدرسة صحن شریف بزرگ
  21. مدرسة صدر
  22. مدرسة معتمد کاشف الغطاء
  23. مدرسة مهدیه
  24. مدرسة ایروانی
  25. مدرسة نجاری
  26. مدرسة نشریبانی
  27. مدرسة بزرگ خراسانی
  28. مدرسة کوچک خلیلی
  29. مدرسة کوچک آخوند خراسانی
  30. مدرسة بزرگ بروجردی
  31. مدرسة طاهریه
  32. مدرسة کوچک بروجردی
  33. مدرسة جوهرچی
  34. مدرسة حباوی
  35. مدرسة عبدالعزیز بغدادی
  36. مدرسة افغانی­ها
  37. مدرسة یزدی
  38. مدرسة حکیم
  39. مدرسة کلباسی
  40. کتابخانه امیر المؤمنین(ع) (علامه امینی)
  41. کتابخانه آیت الله حکیم(ره)
  42. کتابخانه امام حسن مجتبی(ع)
  43. کتابخانه آقا بزرگ تهرانی
  44. کتابخانه مدرسه آیت الله بروجردی
  45. کتابخانه مدرسه سید یزدی

کتابخانه­ های مهم نجف اشرف:

 

 

 

 

 

 

مزیت­ها و کاستی­های حوزة نجف اشرف:

الف) مزیت­ها:

1. وجود حرم شریف حضرت امیر مؤمنان(علیه السلام)؛ بی­شک خیر و برکت چنین قطب بی­بدیلی از جهات مختلف به حوزة علمیة نجف، محققان، اندیشمندان و علمای اسلامی رسیده و می­رسد. همچنین قبور مطهر برخی انبیاء همچون آدم، نوح، هود و صالح و دیگر اولیای الهی باعث نورانیت و معنویت مضاعف این قطب علمی شده است.

2. قوت آموزش و پژوهش؛ وجود اساتید زبردست و ژرف­ اندیش و فراوانی پژوهشگران و محققان علوم اسلامی در رشته­های فقه، اصول رجال،تراجم و ... توانایی و عمق آموزش و پژوهش را در این حوزه در حد بالایی قرار داده است.

3. تألیف و تصنیف؛ آثارگران قدر بسیاری از علما در این حوزه­ علوم اسلامی  موجب پیدایش گنجینه­های غنی از دانش اسلامی در آن شده است که برخی از آنها در کتابخانه­های مشهور و یا گمنام عمومی یا شخصی نگهداری می­شوند و پاره­ای از آنها مهجور و گم نامند.

5. پرورش عالمان، مجتهدان و مراجع طراز اول تشیع؛ این بزرگان منشأ آثار و برکات عظیمی برای جهان تشیع بلکه دنیای اسلام بوده­اند.

6. ظهور عینی مکارم اخلاق در وجود اساتید و دانش آموختگان آن؛ زهد، پارسایی، تقوا، بی­آلایشی، سادگی و دنیا گریزی در بین دانش آموختگان دانشگاه بزرگ علوم اسلامی در نجف و تقیدبه اخلاق و وارستگی عالمان و دانشمندان آن از ویژگی­هایی است که همگان بدان معترفند.

ب) کاستی­ها:

در کنار آنچه گفته شد، نکتة دیگری که باعث می­شود تجلیل از این حوزه را ضروری­تر نماید یافتن و نمایاندن علل افت و رکود این حوزة شاخص و کاستی­های آن است که چه بسا ممکن است بر اثر شرایط و اقتضائات زمانی و مکانی صورت گرفته باشد. شناخت کاستی­ها و نواقص سبب خواهد شد که دلسوزان دانش دینی شیعی نسبت به رفع آن تلاش کرده و دوباره نام و آوازة حوزة علمی نجف رادر جهان پرآوازه نمایند.

برخی از کاستی­ها:

1. تک ساختی بودن حوزه نجف؛ یکی از دلائل ضعف وفتور حوزة نجف، تمرکز و تأکید اکثر محققان و اندیشمندان این حوزه به فقه و اصول و غفلت از سایر رشته­های علوم اسلامی همچون اخلاق، کلام، فلسفه، عرفان، تفسیرو حدیث است و اگر تلاش­هایی بوده است بیشتر در اثر سعی و تلاش افراد بوده که گاه ناکام مانده است.

2. ضعف سیستم آموزشی

3. فقدان حرکت­های جمعی پژوهشی ـ علمی در حوزة نجف

4. بی­توجهی به اقتضائات زمانی در پژوهش، تدریس، تعلیم و تربیت

دشواری­های کنونی حوزة نجف:

  1. نبود امنیت سیاسی و اجتماعی به دلیل حضور بیگانگان و عدم قدرت حکومت مردمی
  2. نامساعد بودن وضعیت معیشتی طلاب
  3. نبود بافت اجتماعی ـ فرهنگی مناسب و یک دست
  4. کمبود مراکز تحقیقاتی و آموزشی مطلوب
  5. فقدان مدیریت واحد و نظام­مند برای حوزة علمیه
  6. بحران هویت طلاب و نبود نشاط علمی برای تعلیم و تحقیق و تعلم
  7. نبود نظام آموزشی مشخص و کارشناسی شده
  8. نبود نظام پژوهش مشخص و مطلوب و بی­اطلاعی از آخرین دستاوردهای پژوهشی
  9. نداشتن اساتید زبردست در رشته­های مختلف علوم اسلامی

10. کمبود امکانات مالی جهت احیای تراث و گنجینه­ های گران سنگ علمای شیعه

ضرورت و اهمیت تعا مل با مراکز علمی پژوهی عراق:

1 ـ 2. تقویت تشیع در عراق نیازمند بازسازی نهادهای اصیل آموزشی، پژوهشی و فرهنگی تشیع و بازآفرینی نقش آنان در هدایت افکار و اندیشه­ های شیعیان است.

2 ـ 2. وضعیت فعلی کشور عراق، موجودیت شیعیان را تهدید می­کند. تنها با تکیه بر حوزه­ های علمیه و توجه و عنایتی که مردم بدان­ها دارند می­توان این تهدید را به  برترین فرصت تبدیل کرد.

3 ـ 2. اهمیت و تعمیق روابط علمی، پژوهشی و فرهنگی در درون دنیای اسلام به ویژه بین شیعیان محتاج تقویت و هم افزایی توان و امکانات است که یکی از راه­های آن پیشنهاد توانمندسازی نهادهای علمی به ویژه حوزه­های علمیه است.

4 ـ 2. پتانسیل­ های مختلف مذهبی، علمی، پژوهشی به ویژه میراث ماندگار علمای بزرگ عراق می­تواند زمینه و بستر خوبی را برای ایجاد تحرک و پویایی ایجاد نماید. وضعیت سیاسی حاکم بر عراق نیز می­تواند به عنوان فرصتی بهینه در خدمت اهداف این طرح قرار گیرد.

5 ـ 2. احیای میراث ماندگار عالمان، محققان واندیشمندان شیعی در کشور عراق مستلزم ایجاد تعاملات و تبادلات علمی و پژوهشی است که این طرح می­تواند  بخشی از آن را محقق سازد.

6 ـ 2. جایگاه رفیع حوزة علمیه نجف اشرف در دنیای اسلام نباید در کوران حوادث سیاسی، فرهنگی خدشه ­دار گردد. و باید بار دیگر و با قوتی افزون احیا و رونق علمی یابد.

3. اهداف:

1 ـ 3. بازخوانی و تبیین نقش، جایگاه و اهمیت حوزة نجف اشرف در تولید، توسعه و گسترش دانش اسلامی

2 ـ 3. تبیین راهکارهایی برای احیا و بالندگی و رشد حوزة نجف برای پیشبرد اهداف اسلامی.

3 ـ 3. بازخوانی فرصت­ها و مزیت­های حوزه­ های شیعی عراق برای بازآفرینی نقش مجدد آنها در تعمیق و گسترش علوم و دانش­های اسلامی

4 ـ 3. کاوش و ردیابی میراث ماندگار علمای شیعه در عراق و باز تولید و بازکاوی آن در پژوهش­های نوین.

5 ـ 3. آسیب شناسی نهادهای علمی و پژوهشی شیعه در عراق و ارائه راهکارهایی برای فعال سازی مجدد آنها

6 ـ 3. هم ا فزایی دانش،پژوهش وفرهنگ شیعی در تعاملات حوزة علمیة قم و حوزة نجف اشرف

7 ـ  3. کمک به ایجاد و توسعة رشته­ های مختلف علوم اسلامی در حوزة علمیة نجف و خارج کردن آن از تک ساختی بودن